Liturgia Godzin — czym jest brewiarz i jak zacząć?

Liturgia Godzin jest publiczną modlitwą Kościoła rozłożoną na kolejne pory dnia. Jej podstawę stanowią psalmy, czytania biblijne, hymny, kantyki i modlitwy, którymi wierni wielbią Boga oraz wstawiają się za Kościół i świat. Nawet gdy ktoś odmawia ją sam, uczestniczy w modlitwie całej wspólnoty Kościoła.

Brewiarz nie jest dokładnie tym samym co Liturgia Godzin. To tradycyjna nazwa księgi zawierającej teksty tej modlitwy, chociaż potocznie słowem tym określa się także samo jej odmawianie. Osoba świecka nie musi rozpoczynać od wszystkich godzin. Najłatwiej wybrać jedną z nich: jutrznię rano, nieszpory wieczorem albo kompletę przed snem.

Czym jest Liturgia Godzin, a czym brewiarz?

Liturgia Godzin, nazywana również oficjum, należy do liturgii Kościoła. Nie jest zatem wyłącznie prywatnym zbiorem rozważań ani dowolnie ułożonym zestawem modlitw. Ma określoną strukturę, korzysta z tekstów zatwierdzonych przez Kościół i pozostaje związana z kalendarzem liturgicznym.

Jej zadaniem jest uświęcanie kolejnych pór dnia modlitwą uwielbienia, dziękczynienia i wstawiennictwa. Centralne miejsce zajmują psalmy oraz inne teksty Pisma Świętego. Towarzyszą im hymny, antyfony, czytania, responsoria i modlitwy dostosowane do danej godziny oraz obchodzonego dnia.

Brewiarz jest księgą, w której znajdują się teksty potrzebne do sprawowania Liturgii Godzin. W zależności od wydania może obejmować pełny układ oficjum albo wybór przeznaczony dla określonej grupy użytkowników. Nie należy utożsamiać go ze zwykłym modlitewnikiem. Modlitewnik zawiera najczęściej modlitwy prywatne i nabożeństwa, natomiast brewiarz służy uczestnictwu w liturgicznej modlitwie Kościoła.

Liturgia Godzin nie zastępuje osobistego rozmyślania, różańca ani innych form modlitwy. Nie jest też zamiennikiem Mszy Świętej. Poszczególne formy modlitwy mają własny charakter i mogą się wzajemnie uzupełniać.

Kto ma obowiązek odmawiać Liturgię Godzin?

Biskupi, prezbiterzy i diakoni

Biskupi i prezbiterzy są zobowiązani do sprawowania Liturgii Godzin zgodnie z prawem Kościoła i przepisami ksiąg liturgicznych. Obowiązek codziennego odmawiania oficjum dotyczy również diakonów przygotowujących się do przyjęcia prezbiteratu.

W przypadku diakonów stałych zakres obowiązku określa właściwa konferencja episkopatu. Nie powinno się więc przedstawiać wszystkich diakonów jako jednej grupy objętej dokładnie takimi samymi zasadami.

Osoby konsekrowane

Członkowie instytutów życia konsekrowanego i stowarzyszeń życia apostolskiego odmawiają Liturgię Godzin w zakresie określonym przez konstytucje oraz prawo własne danej wspólnoty. W klasztorach i domach zakonnych oficjum często sprawowane jest wspólnie.

Osoby świeckie

Świeccy nie mają powszechnego obowiązku odmawiania Liturgii Godzin, ale Kościół wyraźnie zaprasza ich do udziału w tej modlitwie. Mogą odmawiać ją samodzielnie, w rodzinie, w parafii albo w małej wspólnocie.

Nie trzeba przy tym podejmować wszystkich godzin. Dla osoby rozpoczynającej praktykę rozsądniejszy jest wybór jednej modlitwy dopasowanej do rzeczywistego rytmu dnia.

Jakie są godziny Liturgii Godzin?

Pełny układ Liturgii Godzin obejmuje kilka części. Każda z nich ma własne miejsce w ciągu dnia i nieco inną strukturę.

Jutrznia i nieszpory są głównymi godzinami oficjum. Wyznaczają początek oraz zakończenie codziennej aktywności. Kompleta jest krótszą modlitwą zamykającą dzień, natomiast Godzina Czytań pozwala poświęcić więcej czasu na lekturę Pisma Świętego i tekstów tradycji Kościoła.

Z czego składają się jutrznia i nieszpory?

Jutrznia i nieszpory mają zbliżony układ. Zwykle rozpoczynają się od wersetu „Boże, wejrzyj ku wspomożeniu memu” i odpowiedzi „Panie, pośpiesz ku ratunkowi memu”, po których następuje hymn. Jeśli jednak jutrznia jest pierwszą modlitwą danego dnia, może poprzedzać ją Wezwanie rozpoczynające się słowami „Panie, otwórz wargi moje”.

Po hymnie odmawiana jest psalmodia. Tworzą ją psalmy i kantyki opatrzone antyfonami, czyli krótkimi zdaniami wypowiadanymi przed danym tekstem i po nim. Antyfona pomaga odczytać psalm w kontekście okresu liturgicznego, święta albo konkretnej godziny.

Następnie pojawia się czytanie biblijne i responsorium. W jutrzni odmawia się kantyk Zachariasza, nazywany od pierwszego łacińskiego słowa Benedictus. W nieszporach jego miejsce zajmuje kantyk Maryi — Magnificat. Po kantyku następują prośby, Modlitwa Pańska, modlitwa końcowa i zakończenie.

Nie jest to jednak schemat wspólny dla wszystkich części Liturgii Godzin. Godzina Czytań, modlitwa w ciągu dnia oraz kompleta mają własną budowę. Początkujący nie musi zapamiętywać jej od razu — kolejność szybko staje się zrozumiała podczas regularnego korzystania z tekstów.

Jak działa czterotygodniowy Psałterz?

Centralną częścią Liturgii Godzin jest biblijny Psałterz. W zwykłym cyklu obrządku rzymskiego psalmodia została rozłożona zasadniczo na cztery tygodnie. Nie oznacza to jednak, że każda modlitwa po prostu biegnie kolejno od pierwszego do ostatniego psalmu ani że wszystkie psalmy i wersety występują w podstawowym cyklu w pełnym brzmieniu.

Numer aktualnego tygodnia Psałterza można sprawdzić w kalendarzu liturgicznym albo w serwisie przedstawiającym teksty na dany dzień. Po czwartym tygodniu cykl rozpoczyna się ponownie od pierwszego.

Na dobór tekstów wpływa również okres liturgiczny oraz ranga danego obchodu. Adwent, okres Bożego Narodzenia, Wielki Post i okres wielkanocny mają teksty własne. Inny układ może pojawić się w uroczystość, święto albo wspomnienie świętego.

W papierowym wydaniu potrzebne teksty znajdują się zazwyczaj w kilku częściach księgi:

• tekstach stałych poszczególnych godzin;
• czterotygodniowym Psałterzu;
• tekstach okresów liturgicznych;
• tekstach własnych o świętych;
• tekstach wspólnych używanych w obchodach poszczególnych grup świętych.

Liczba odsyłaczy może na początku sprawiać trudność. Nie jest jednak konieczne natychmiastowe poznanie wszystkich zasad pierwszeństwa obchodów. Na etapie nauki można sprawdzać prawidłowy układ w Internetowej Liturgii Godzin, a następnie odnajdywać te same teksty w wydaniu papierowym.

Jak zacząć odmawiać brewiarz bez gubienia się?

Najprostszy sposób rozpoczęcia Liturgii Godzin polega na wybraniu jednej modlitwy i zachowaniu jej przez dwa lub trzy tygodnie. Dopiero gdy jej układ stanie się znajomy, można dołączyć kolejną godzinę.

1. Wybierz porę możliwą do zachowania. Może to być jutrznia przed rozpoczęciem obowiązków, nieszpory po pracy albo kompleta bezpośrednio przed snem.
2. Zacznij od aktualnego układu tekstów. Serwis internetowy prowadzi przez modlitwę w odpowiedniej kolejności i ogranicza konieczność korzystania z odsyłaczy.
3. Poznaj podstawowe terminy. Antyfona otacza psalm lub kantyk, psalmodia jest zespołem psalmów i kantyków, a responsorium stanowi krótką odpowiedź na czytanie.
4. Nie zatrzymuj się przy każdym niezrozumiałym szczególe. Na początku ważniejsze jest poznanie przebiegu modlitwy niż opanowanie wszystkich rubryk.
5. Przejdź do wydania papierowego, gdy rozpoznajesz już strukturę godziny. Łatwiej wtedy zrozumieć zastosowanie wstążek oraz sposób łączenia tekstów z różnych części księgi.

Osoby szukające wydania przeznaczonego do regularnej modlitwy mogą zapoznać się z książką Liturgia godzin. Brewiarz dla świeckich. Drugą dostępną propozycją jest Brewiarz dla wszystkich. Przed wyborem dobrze sprawdzić na kartach produktów zakres każdego wydania i dopasować go do planowanego sposobu modlitwy.

Liturgia Godzin nie jest jedyną pomocą w budowaniu regularnej modlitwy. Przydatne mogą być również modlitewniki i książeczki do nabożeństwa, a przy pogłębianiu znajomości tekstów biblijnych — odpowiednie wydanie Pisma Świętego.

Brewiarz papierowy czy Liturgia Godzin online?

Internetowa wersja Liturgii Godzin pokazuje teksty we właściwej kolejności dla konkretnego dnia. Początkujący nie musi samodzielnie ustalać tygodnia Psałterza ani wyszukiwać wszystkich części danego obchodu. Telefon jest również praktyczny w podróży albo wtedy, gdy nie można zabrać ze sobą książki.

Brewiarz papierowy pozwala natomiast lepiej zobaczyć budowę oficjum i zależność między Psałterzem, kalendarzem oraz tekstami własnymi. Nie pojawiają się w nim powiadomienia ani inne elementy ekranu, które mogą odciągać uwagę. Korzystanie z księgi wymaga jednak nauczenia się pracy ze wstążkami i odsyłaczami.

Nie są to dwa konkurencyjne sposoby modlitwy. Można rozpocząć od wersji internetowej, a później przejść do książki albo korzystać z obu rozwiązań zależnie od sytuacji. Wybór telefonu nie oznacza mniejszego zaangażowania, podobnie jak papierowe wydanie samo w sobie nie gwarantuje większego skupienia.

Jak modlić się psalmami, gdy ich język jest trudny?

Psalmy powstały w różnych okolicznościach i reprezentują odmienne gatunki. Są wśród nich hymny uwielbienia, lamentacje, pieśni dziękczynne, modlitwy błagalne i teksty wyrażające pragnienie sprawiedliwości. Nie każdy psalm odpowiada aktualnemu samopoczuciu osoby, która go odmawia.

W Liturgii Godzin człowiek nie wypowiada wyłącznie własnych uczuć. Modli się także w imieniu innych: cierpiących, wdzięcznych, przestraszonych, prześladowanych albo oczekujących pomocy. Psalm, który danego dnia wydaje się odległy od osobistego doświadczenia, może wyrażać sytuację innego człowieka lub całej wspólnoty.

Trudnych zdań nie trzeba pomijać ani natychmiast wyjaśniać wyłącznie na podstawie własnych skojarzeń. Pomocne jest sprawdzenie kontekstu biblijnego, gatunku psalmu i znaczenia zastosowanej antyfony. Krótka chwila ciszy po psalmie może ułatwić przyjęcie tekstu, chociaż nie jest obowiązkowym dodatkiem do każdej indywidualnej recytacji.

Osobom rozpoczynającym regularną modlitwę mogą pomóc również poradniki jak zacząć się modlić oraz jak modlić się codziennie i wytrwać. Przydatne może być również uporządkowanie spokojnego domowego kącika modlitwy.

Co zrobić, gdy świecka osoba opuści wybraną godzinę?

Osoba świecka, która dobrowolnie podjęła odmawianie jednej z godzin, nie ma obowiązku nadrabiania opuszczonej modlitwy. Jeśli jutrznia albo nieszpory nie odbyły się o planowanej porze, można wrócić do zwykłego rytmu przy następnej okazji.

Próba odmawiania kilku zaległych godzin naraz często nie pomaga w budowaniu stałego zwyczaju. Praktyczniejsze jest zachowanie jednej realistycznej pory i powrót do niej kolejnego dnia. Porada ta dotyczy osób świeckich, które nie są objęte kanonicznym obowiązkiem sprawowania oficjum.

Nawet wtedy, gdy Liturgia Godzin wynika z obowiązku duchownego lub osoby konsekrowanej, nie powinna być sprowadzana do szybkiego wykonania zadania. Zasady dotyczące opuszczenia oficjum przez osoby zobowiązane są jednak odrębnym zagadnieniem i nie należy przenosić na nie wskazówek przeznaczonych dla świeckich.

Najczęstsze pytania o Liturgię Godzin

Czy Liturgia Godzin i brewiarz to to samo?

Nie całkiem. Liturgia Godzin jest publiczną modlitwą Kościoła. Brewiarz to księga zawierająca jej teksty, chociaż w języku potocznym nazwą tą określa się również samo odmawianie oficjum.

Od której godziny najlepiej zacząć?

Najczęściej wybierane są jutrznia, nieszpory albo kompleta. Jutrznia otwiera dzień, nieszpory przypadają na wieczór, a krótka i dość regularna w układzie kompleta jest odmawiana przed snem.

Czy świeccy mogą odmawiać brewiarz?

Tak. Kościół zachęca świeckich do uczestnictwa w Liturgii Godzin — wspólnie z duchownymi, we własnej wspólnocie lub indywidualnie. Nie mają oni jednak powszechnego obowiązku odmawiania wszystkich godzin.

Czy trzeba odmawiać Liturgię Godzin o dokładnej porze?

Charakter poszczególnych godzin jest związany z określoną porą dnia i w miarę możliwości powinien zostać zachowany. Nie chodzi jednak o jedną dokładną minutę. Jutrznię odmawia się rano, nieszpory wieczorem, a kompletę przed nocnym odpoczynkiem. Godzinę Czytań można sprawować o dowolnej porze.

Czy można modlić się z telefonu?

Tak. Telefon lub komputer ułatwiają dostęp do aktualnego układu tekstów. Podczas modlitwy dobrze wyciszyć powiadomienia i korzystać ze źródła, które prawidłowo przedstawia Liturgię Godzin na dany dzień.

Co oznaczają antyfony i cztery tygodnie Psałterza?

Antyfony to krótkie zdania umieszczone przed psalmami i kantykami oraz powtarzane po nich. Pomagają odczytać tekst w kontekście konkretnej godziny, okresu lub obchodu. Cztery tygodnie Psałterza oznaczają podstawowy cykl, według którego rozłożona jest psalmodia Liturgii Godzin.

Jak rozpocząć własną praktykę Liturgii Godzin?

Na początek wystarczy jedna godzina odmawiana w porze, którą można rzeczywiście zachować. Jutrznia sprawdzi się u osób mających spokojniejszy poranek, nieszpory pozwalają zakończyć część dnia związaną z pracą, natomiast kompleta jest najkrótszą drogą do poznania struktury oficjum.

Aktualne teksty można najpierw śledzić w Internetowej Liturgii Godzin. Po poznaniu podstawowego układu łatwiej rozpocząć korzystanie z papierowego brewiarza, nauczyć się pracy z Psałterzem i rozpoznawać teksty przypisane okresom liturgicznym. Nie trzeba poznawać całej księgi przed pierwszą modlitwą. Struktura Liturgii Godzin staje się czytelna poprzez spokojną i regularną praktykę.