Święty Mikołaj z Miry - kim był i skąd wzięła się tradycja obdarowywania?

Kim był święty Mikołaj z Miry?

Mikołaj był biskupem Miry w Licji, na południowym wybrzeżu Azji Mniejszej, na terenie dzisiejszej Turcji. Jego życie wiąże się z przełomem III i IV wieku. Gdy więc próbujemy wyobrazić sobie świat, w którym żył, bliżej nam do nadmorskich miast starożytności niż do zaśnieżonej północy. Przydomek „z Miry” wskazuje na miejsce jego biskupiej posługi.

Tradycja umieszcza jego narodziny w Patarze i przedstawia go jako człowieka pochodzącego z zamożnej rodziny, który przeznaczał swoje dobra na pomoc innym. Szczegóły dzieciństwa, imiona rodziców czy dokładne daty życia nie mają jednak tak mocnego oparcia w źródłach, jak mogłoby się wydawać po lekturze popularnych życiorysów. Nie warto budować obrazu świętego na pozornej pewności każdej daty.

Historyczna ostrożność pomaga zobaczyć Mikołaja bez dopisywania mu szczegółowej biografii, której nie potrafimy odtworzyć. Jego postać należy do pamięci dawnego Kościoła. Rozbudowane opowieści powstawały i były przekazywane przez kolejne pokolenia, dlatego czyta się je inaczej niż współczesny dziennik albo relację naocznego świadka.

Co jest historią, a co tradycją o świętym?

O dawnym kulcie Mikołaja świadczą źródła starsze od popularnych średniowiecznych zbiorów legend. W VI wieku pojawiają się świadectwa jego czci w Licji i Konstantynopolu. Historyk Prokopiusz z Cezarei wspomina kościół związany z jego imieniem w opisie budowli z czasów cesarza Justyniana. To ważny punkt odniesienia: pamięć o biskupie Miry ma długą historię i nie powstała dopiero wraz ze zwyczajem rozdawania dzieciom prezentów.

Żywoty świętych, nazywane tekstami hagiograficznymi, miały przybliżać wiarę i zachęcać do dobrego życia. Ich autorzy wybierali wydarzenia, które pokazywały określoną cnotę, a czasem przekazywali opowieści znane już od dawna. Dlatego w jednym życiorysie mogą spotkać się historyczne realia, pamięć o konkretnym człowieku i późniejsze rozwinięcia jego historii.

Dotyczy to także udziału Mikołaja w soborze nicejskim w 325 roku. Jego obecność ma oparcie w części późniejszych wykazów uczestników, ale pozostaje przedmiotem dyskusji historycznej. Jeszcze ostrożniej trzeba traktować popularną opowieść o uderzeniu Ariusza: należy ona do późnej tradycji legendarnej. Nie jest dobrze poświadczonym epizodem, na którym można opierać charakterystykę świętego.

Można więc opowiadać o Mikołaju z szacunkiem i jednocześnie mówić wprost: „według tradycji”, „w dawnym żywocie czytamy”, „tego szczegółu nie możemy potwierdzić”. Taki język niczego nie odbiera samej opowieści. Pozwala czytelnikowi zrozumieć, skąd czerpiemy wiedzę i w którym miejscu zaczyna się interpretacja.

Trzy córki i dar pozostawiony w ukryciu

Najbardziej znana tradycja o dobroczynności Mikołaja opowiada o ojcu, który popadł w biedę i nie miał środków na posag dla córek. W rozpowszechnionej wersji historii córki są trzy. Mikołaj miał pomóc rodzinie, przekazując nocą złoto przez okno. Pomoc umożliwiła dziewczętom zawarcie małżeństw i uwolniła je od zagrożenia związanego ze skrajną nędzą.

Ten przekaz występuje w różnych wersjach, różniących się nawet liczbą córek. Badacze związani z bazyliką św. Mikołaja w Bari wskazują, że może on zachowywać historyczne wspomnienie rzeczywistej pomocy, choć wszystkich szczegółów nie da się potwierdzić. Najuczciwiej przedstawiać go jako dawną tradycję hagiograficzną, a nie dokładny zapis jednej nocy.

W tej historii łatwo zatrzymać się na złocie. Tymczasem równie istotny jest sposób udzielenia pomocy. Dar odpowiada na konkretny problem i nie wymaga publicznego podziękowania. Mikołaj nie staje w centrum sceny; uwaga kieruje się ku ludziom, którzy odzyskują możliwość ułożenia sobie życia.

To dobry temat do rodzinnej rozmowy, również dzisiaj. Czy umiemy zapytać, czego ktoś naprawdę potrzebuje? Czy potrafimy pomóc bez opowiadania wszystkim o cudzej biedzie? Czasem wsparciem będzie rzecz, czasem opłacenie potrzebnego zakupu, a czasem czas poświęcony człowiekowi. Opowieść o Mikołaju zachęca, żeby najpierw dostrzec osobę, a dopiero później wybrać formę daru.

Dlaczego wspominamy Mikołaja 6 grudnia?

W kalendarzu Kościoła rzymskokatolickiego wspomnienie św. Mikołaja przypada 6 grudnia. Tradycja wiąże ten dzień z jego śmiercią. Dokładny rok śmierci nie jest pewny; w opracowaniach pojawiają się różne datowania w IV wieku. Dzień wspomnienia i pewność co do roku zgonu to dwie odrębne kwestie.

Zwyczaj obdarowywania w tym dniu nawiązuje do pamięci o hojności świętego. Z czasem przyjmował różne lokalne formy: drobnych niespodzianek, rodzinnych odwiedzin czy wspólnego przygotowywania podarunków. Nie ma potrzeby szukać jednej instrukcji, według której każda rodzina musi obchodzić mikołajki. Można zachować własny zwyczaj, a jednocześnie przybliżyć dzieciom jego chrześcijańskie źródło.

Warto też odróżnić mikołajki od Bożego Narodzenia. Pierwsze wiążą się z pamięcią o świętym biskupie, drugie z narodzeniem Jezusa Chrystusa. Grudniowe zwyczaje często przeplatają się w rodzinnych przygotowaniach, ale mają różne punkty odniesienia. Szerzej opisujemy je w artykule o polskich tradycjach bożonarodzeniowych.

Mikołaj z Miry i Mikołaj z Bari - ten sam święty

W książkach i na podpisach obrazów można spotkać również określenie „Mikołaj z Bari”. Nie chodzi o drugiego biskupa. W 1087 roku relikwie Mikołaja zostały zabrane z Miry i przewiezione do Bari w południowych Włoszech. Przybyły tam 9 maja. Z tym wydarzeniem wiąże się drugi geograficzny przydomek świętego.

Historia przeniesienia relikwii ma także trudną stronę. Opracowanie bazyliki w Bari opisuje zabranie ich wbrew miejscowym opiekunom sanktuarium. Nie był to zwykły, pokojowo uzgodniony transport. Dzisiejsza cześć dla świętego nie wymaga pomijania tych okoliczności.

Bari stało się ważnym miejscem jego kultu, odwiedzanym zarówno przez katolików, jak i prawosławnych. Mikołaj jest bowiem świętym czczonym na Wschodzie i na Zachodzie. Różnice w wyglądzie wizerunków czy w lokalnych obchodach nie oznaczają, że przedstawiają one różne osoby. Pokazują, jak wiele wspólnot przez stulecia odwoływało się do tej samej postaci.

Po czym rozpoznać świętego Mikołaja na obrazie?

Na zachodnich przedstawieniach Mikołaj często nosi strój biskupi, mitrę i trzyma pastorał. Szczególnie rozpoznawalnym znakiem są trzy złote kule umieszczone na księdze lub w dłoni. Nawiązują do opowieści o pomocy ubogim pannom. Ten sam motyw może być pokazany za pomocą sakiewek.

W tradycji wschodniej spotkamy go w szatach biskupich właściwych tamtejszej ikonografii, często z księgą Ewangelii. Wizerunek świętego przekazuje znaczenie jego posługi i kultu; nie jest portretem wykonanym za życia. Tak samo późniejsze zachodnie szaty na obrazach nie stanowią dowodu, że dokładnie w takim stroju chodził biskup Miry w IV wieku.

Oglądając obraz z dzieckiem, można zacząć od prostego zadania: odnaleźć księgę, rozpoznać strój biskupa i policzyć złote kule, jeśli są przedstawione. Potem wrócić do opowieści, którą te znaki przypominają. Nie trzeba znać specjalistycznych terminów, żeby zauważyć, że każdy z tych szczegółów ma swoją funkcję.

Jeśli szukasz wizerunku tego patrona do domu lub na upominek dla osoby noszącej jego imię, możesz obejrzeć ikonę świętego Mikołaja. Warto dołączyć do podarunku kilka zdań o przedstawionej postaci. Dzięki temu obdarowany poznaje historię patrona i rozumie, dlaczego został wybrany właśnie ten wizerunek.

Czyim patronem jest święty Mikołaj?

Mikołaj jest czczony między innymi jako patron dzieci, panien, marynarzy, żeglarzy, kupców i więźniów. Rozległość jego patronatów pokazuje, że pamięć o nim nie ograniczała się do jednej grupy ludzi ani jednego rodzaju trudności. W dawnych opowieściach powraca motyw człowieka potrzebującego ratunku, obrony lub środków do życia.

W katolickim rozumieniu patron jest kimś, kogo przykład pomaga żyć wiarą i czyjego wstawiennictwa u Boga można prosić. Katechizm Kościoła Katolickiego, w punktach 956-957, łączy tę więź ze zjednoczeniem świętych z Chrystusem. Święty nie jest niezależnym źródłem łaski, a posiadanie jego wizerunku nie stanowi gwarancji pomyślności.

Można prosić o wstawiennictwo Mikołaja, myśląc o dzieciach, rodzinie czy kimś w potrzebie, i zarazem zastanowić się nad własną odpowiedzią na jego sytuację. Szersze wyjaśnienie znajdziesz w tekście co to znaczy być świętym w chrześcijaństwie. Pomaga on umieścić poszczególne historie patronów w kontekście życia Kościoła.

Jak opowiedzieć dziecku o prawdziwym Mikołaju?

Rozmowę można zacząć bez długiego wykładu: dawno temu żył biskup Mikołaj, którego zapamiętano z pomocy potrzebującym. Na pamiątkę tej dobroci ludzie obdarowują się prezentami. Taka odpowiedź daje dziecku konkretną postać i sens zwyczaju, a później można ją stopniowo uzupełniać.

Dobrze sprawdza się mapa. Odszukajcie razem Turcję i wybrzeże Morza Śródziemnego, a później włoskie Bari. Odległe nazwy stają się wtedy rzeczywistymi miejscami. Przy obrazie można porozmawiać o tym, czym zajmuje się biskup, a przy opowieści o sakiewce zapytać, dlaczego pomoc została przekazana dyskretnie.

Jeśli dziecko pyta o różnicę między biskupem a postacią znaną z reklam i bajek, odpowiedz spokojnie. Współczesna kultura rozwinęła wiele wyobrażeń związanych z Mikołajem. Rodzinna zabawa może mieć swoje miejsce, a opowieść o świętym swoje. Nie trzeba zawstydzać dziecka z powodu tego, co dotychczas słyszało, ani wymagać, żeby od razu uporządkowało całą historię grudniowych zwyczajów.

Warto zrezygnować z przedstawiania świętego jako kogoś, kto cały dzień śledzi każde potknięcie i rozdziela miłość według listy zachowań. Opowieść o pomocy ubogiej rodzinie pozwala mówić o życzliwości znacznie prościej. Można zapytać: komu w tym tygodniu zrobimy coś dobrego? Odpowiedź nie musi wiązać się z zakupami.

Mikołajki w domu: prezent, uwaga i konkretna pomoc

Dobrym początkiem jest ustalenie skromnego, realnego pomysłu na ten dzień. Możecie przeczytać historię patrona przy śniadaniu, obejrzeć jego wizerunek w pobliskim kościele albo przygotować małą niespodziankę dla kogoś bliskiego. Jedna spokojnie przeżyta chwila bywa łatwiejsza do zapamiętania niż napięty program kolejnych atrakcji.

Przy wybieraniu upominku pomyśl o wieku, zainteresowaniach i sytuacji obdarowanego. Książka będzie dobrym pomysłem wtedy, gdy jej treść i sposób opowiadania pasują do czytelnika. Wizerunek patrona może mieć osobiste znaczenie dla kogoś, kto nosi jego imię. Małe dziecko często bardziej skorzysta ze wspólnego oglądania i rozmowy niż z kolejnego przedmiotu, którego sens pozostanie niewyjaśniony.

Jeżeli chcecie przygotować paczkę dla potrzebującej rodziny, najpierw sprawdźcie rzeczywistą listę potrzeb u organizatora zbiórki. Może chodzić o konkretny rozmiar ubrania, przybory szkolne albo artykuły codziennego użytku. Włącz dziecko w zadanie odpowiednie do jego wieku: wybór kartki, zapakowanie rzeczy, narysowanie życzeń. Pozwól mu współtworzyć pomoc, zamiast jedynie obserwować zakupy dorosłych.

Zachowajcie przy tym prywatność osoby, do której trafi dar. Zdjęcie paczki czy publiczna relacja nie są koniecznym elementem pomagania. W domu można porozmawiać o tym, co udało się przygotować, bez podawania dzieciom szczegółów czyjejś trudnej sytuacji. To praktyczny sposób, żeby uszanować godność drugiego człowieka.

A jeśli w tym roku nie ma pieniędzy na dodatkowe prezenty, pozostają gesty, które również mają znaczenie: telefon do samotnego krewnego, pomoc przy codziennym obowiązku, wspólnie spędzony czas. Historia Mikołaja może prowadzić właśnie do takiego pytania: co mam i czym mogę się dzisiaj podzielić? Odpowiedź nie musi być efektowna, żeby była komuś potrzebna.

Opracowanie na podstawie materiałów bazyliki św. Mikołaja w Bari, Vatican News, Internetowej Liturgii Godzin oraz Katechizmu Kościoła Katolickiego, pkt 956-957. Opowieści hagiograficzne zostały odróżnione od informacji historycznych; propozycje rodzinnych aktywności są wskazówkami redakcyjnymi.